Sąd orzeka o separacji na żądanie któregoś z małżonków. Z takim żądaniem może wystąpić także małżonek, który jest winny powstania w małżeństwie zupełnego rozkładu pożycia. Wniosek w sprawach o separację na zgodną prośbę małżonków składa się do sądu okręgowego, w którego okręgu małżonkowie wspólnie zamieszkują lub do sądu znajdującego się w miejscu ich wspólnego pobytu (art. 567¹ kpc). Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego miejsca zamieszkania ani pobytu, wniosek należy zgłosić w sądzie właściwym dla jednego z małżonków zgodnie z art. 508 kpc, tj. do sądu miejsca zamieszkania wnioskodawcy, a w przypadku braku miejsca zamieszkania – sądu miejsca jego pobytu. Zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym, jeżeli małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci, sąd może orzec separację na podstawie ich zgodnego żądania. W tym wypadku sąd nie orzeka o winie rozkładu pożycia. Następują wówczas takie skutki, jak wówczas gdy żaden z małżonków nie ponosi winy. Jeżeli jeden z małżonków żąda orzeczenia separacji, a drugi orzeczenia rozwodu i żądanie to jest uzasadnione, sąd orzeka rozwód. Jeżeli jednak orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne, a żądanie orzeczenia separacji jest uzasadnione, sąd orzeka separację
Przesłanki pozytywne
Przesłanką pozytywną (czyli taką, która musi wystąpić) do orzeczenia rozwodu i separacji przez sąd jest ustalenie, że pomiędzy małżonkami nastąpił zupełny rozkład pożycia. Dodatkowo w przypadku rozwodu istnieje obowiązek wykazania przed sądem, że rozkład pożycia ma cechy trwałości. Różnica w porównaniu z przesłankami pozytywnymi rozwodu (zupełny i trwały rozkład pożycia) polega na tym, że dla separacji przewiduje się przesłankę zupełnego rozkładu pożycia, nie jest natomiast konieczne, ażeby rozkład był także trwały. W doktrynie prawa rodzinnego i orzecznictwie sadów przyjmuje się, że zupełny rozkład pożycia małżeńskiego to stan polegający na ustaniu więzi uczuciowych, fizycznych i gospodarczych między małżonkami. Natomiast trwałość rozkładu to rozkład tak głęboko posunięty, że nie ma już szansy, by małżonkowie odbudowali łączące ich więzi.
Przesłanki negatywne
Wyróżnia się trzy przesłanki negatywne (czyli takie, które nie mogą zaistnieć) do orzeczenia rozwodu. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym – mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia – orzeczenie rozwodu nie jest dopuszczalne, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę na rozwód lub odmowa jego zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
W przypadku separacji ustawodawca powtórzył dwie pierwsze przesłanki negatywne (w postaci niemożności orzeczenia separacji przez sąd, jeśli w ten sposób miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego). Nie występuje natomiast trzecia negatywna przesłanka w postaci żądania separacji przez małżonka wyłącznie winnego rozkładu pożycia i braku zgody na powyższe drugiego małżonka. Oznacza to, że sąd może orzec separację także na żądanie małżonka wyłącznie winnego i mimo sprzeciwu drugiego małżonka.
Skutki rozwodu i separacji
Rozwiązanie małżeństwa przez rozwód skutkuje jego ustaniem. Z datą uprawomocnienia się wyroku ustaje również ustrój małżeńskiej wspólności ustawowej. Od tego momentu każdy z małżonków może zawrzeć nowy związek małżeński. Orzeczenie rozwodu jest nieodwołalne, co oznacza, że nie można powrócić do stanu poprzedniego (co nie oznacza, że te same osoby nie mogą ponownie wstąpić w związek małżeński).
W przypadku separacji także ustaje małżeńska wspólność ustawowa. Jednak małżonkowie będący w separacji nie mogą zawrzeć nowych związków małżeńskich, bo wówczas popełniliby przestępstwo bigamii. Nie mogą też wrócić do poprzednich nazwisk, co jest możliwe w przypadku rozwodu. W ciągu trzech miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego powrócić do nazwiska, które nosił przed zawarciem małżeństwa. Taka sytuacja nie jest możliwa w przypadku orzeczenia separacji.
Wpływ separacji na władzę rodzicielską
Orzeczenie o separacji nie zrywa więzi rodzinnych, małżonkowie pozostają nadal rodziną. Sąd może ze względu na dobro dziecka pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom. Możliwe jest ograniczenie władzy jednemu z rodziców i powierzenie drugiemu. Sąd orzekając o separacji może orzec o zawieszeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej. W większości przypadków sąd orzeka o pozostawieniu pełnej władzy rodzicielskiej obojgu małżonkom.
Orzeczenie separacji powoduje powstanie między małżonkami rozdzielności majątkowej. Nie może być ona zmieniona w drodze umowy. Ustrój rozdzielności majątkowej polega na tym, że każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przed powstaniem ustroju, jak i nabyty później oraz zarządza całym swoim majątkiem samodzielnie. Nie ma małżeńskiego majątku wspólnego, a każdy z małżonków ma jedynie swój majątek osobisty. Na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku orzekającym separację dokonać podziału majątku wspólnego.
Małżonkowie w separacji mają względem siebie większe obowiązki niż małżonkowie, którzy zadecydowali o rozwodzie. Osoby żyjące w separacji, jeśli są ku temu powody (tzw. względy słuszności), mają obowiązek wzajemnej pomocy. Ponadto, była żona lub mąż może płacić drugiemu małżonkowi alimenty w okresie do 5 lat, i tylko sądownie można domagać się przedłużenia tego okresu. W przypadku separacji natomiast takie ograniczenia nie istnieją.
Najważniejszą kwestią przy ustalaniu odpowiedzialności za zobowiązania jest czas, w którym zostały one zaciągnięte. Jeżeli zobowiązanie powstało w trakcie trwania małżeństwa i przed orzeczeniem separacji, odpowiedzialność ponosić będą wspólnie małżonkowie. Jeśli jednak miało to miejsce po orzeczeniu separacji przez sąd, to każdy małżonek będzie odpowiadał samodzielnie za swoje długi.
Zniesienie separacji
Sąd na zgodne żądanie małżonków może orzec o zniesieniu separacji. Następuje powrót do sytuacji sprzed orzeczenia o separacji. Dotyczy to m.in. ustroju rozdzielności majątkowego. Na zgodny wniosek małżonków sąd znosząc separację może utrzymać ustrój rozdzielności. Jeżeli w rodzinie są małoletnie dzieci, sąd znosząc separację powinien orzec o władzy rodzicielskiej nad nimi.
]]>
Zasadą prawa rodzinnego jest to, iż oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Mówi o tym art. 43 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (zwany dalej Kro). Zasada równych udziałów małżonków w majątku wspólnym obowiązuje bez względu na stopień, w którym każde z małżonków przyczyniło się do powstania majątku wspólnego i niezależnie od przyczyny ustania wspólności.
WYJĄTEK OD ZASADY: NIERÓWNE UDZIAŁY
Wyjątkiem od zasady równych udziałów małżonków w majątku wspólnym jest możliwość ustalenia innej wielkości tych udziałów, tj. nierównych udziałów.
W wyniku wykładni art. 43 § 2 Kro przyjmuje się, że w sytuacjach wyjątkowych ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym może polegać nawet na całkowitym pozbawieniu jednego z małżonków udziału w tym majątku (jednakże rozstrzygnięcie takie może zapaść tylko w sytuacjach wyjątkowych).
Istotnym jest, że ustalenie nierównych udziałów może dotyczyć tylko całego majątku wspólnego. Przyjmuje się, iż nie można żądać ustalenia nierównych udziałów w poszczególnych składnikach tego majątku.
PRZESŁANKI NIERÓWNYCH UDZIAŁÓW
Warunkiem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym jest łączne spełnienie dwóch wymogów: istnienie ważnych powodów i różny stopień udziału obojga małżonków w tworzeniu wspólnego majątku.
Przy ocenie istnienia „ważnych powodów”, w rozumieniu art. 43 § 2 Kro, należy mieć na względzie całokształt postępowania małżonków w czasie trwania wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nich obowiązków względem rodziny, którą przez swój związek założyli (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 5 października 1974 r., III CRN 190/74).
Ważne powody ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym zachodzą przede wszystkim wówczas, gdy jedno z małżonków, przeciwko któremu skierowane jest żądanie ustalenia nierównych udziałów, w sposób rażący lub uporczywy nie przyczynia się do powstania majątku wspólnego stosownie do posiadanych sił i możliwości zarobkowych. Przykładem może być tu hulaszczy tryb życia jednego z małżonków bądź trwonienie majątku wspólnego w wyniku uzależnienia od hazardu lub alkoholu.
Ważnym powodem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym może być również długotrwała separacja faktyczna małżonków, zwłaszcza uzgodniona przez nich i akceptowana, podczas której każde z nich gospodarowało samodzielnie i pracowało niejako „na własny rachunek”. W przytoczonym na wstępie przykładzie małżonkowie nie mając orzeczonego rozwodu przez wiele lat nie żyli razem i w tym czasie żona ciężko pracowała, zaś mąż nie pracował i prowadził naganny tryb życia. Niesprawiedliwe byłoby więc przyznanie małżonkom równych udziałów w majątku wspólnym po orzeczeniu rozwodu. Zatem żona, która przez lata pracowała na wspólny majątek, słusznie żąda przyznania jej większego udziału przy jego podziale.
Jednocześnie należy podkreślić, że o istnieniu ważnych powodów nie przesądza automatycznie obciążająca jedno z małżonków wina rozkładu pożycia małżeńskiego stwierdzona w wyroku rozwodowym lub orzekającym separację ani ustalenie w wyroku unieważniającym małżeństwo, że jedno z małżonków zawarło je w złej wierze.
O istnieniu ważnych powodów nie świadczy również okoliczność, że jedno z małżonków nie przyczyniło się do powstania majątku wspólnego z powodów niezawinionych, niezależnych od niego albo z innych usprawiedliwionych względów, np. gdy z powodu choroby lub bezrobocia nie miało możliwości uzyskania zatrudnienia (pomimo faktycznych starań o to) albo gdy pobierało naukę w celu osiągnięcia kwalifikacji zawodowych.
Podkreśla się, że przyczynianie się małżonków do powstania majątku wspólnego stanowią nie tylko ich działania prowadzące bezpośrednio do powiększenia tego majątku, ale także całokształt starań o założoną przez zawarcie małżeństwa rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb. O stopniu tego przyczynienia się nie decyduje wyłącznie wysokość zarobków lub innych dochodów osiąganych przez małżonków wykorzystanych na zaspokojenie potrzeb rodziny. Dla jego określenia ma znaczenie, czy posiadanymi zasobami małżonkowie gospodarują racjonalnie, a w szczególności czy lekkomyślnie ich nie trwonią.
Zgodnie z treścią art. 43 § 3 Kro przy ocenie, w jakim stopniu każde z małżonków przyczyniło się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Wartości tej pracy nie można szacować według kryteriów szacowania wartości odpłatnych usług. Z reguły w normalnie funkcjonującej rodzinie nie może być mowy o nierównym przyczynieniu się małżonków do powstania majątku wspólnego, gdy utrzymaniem rodziny obarczony jest mąż, a niepracująca zarobkowo żona zajmuje się wychowaniem dzieci i pracą w gospodarstwie domowym.
POSTĘPOWANIE ZMIERZAJĄCE DO USTALENIA NIERÓWNYCH UDZIAŁÓW
Ustalenia nierównych udziałów można żądać jedynie w razie ustania wspólności majątkowej w postępowaniu toczącym się przed sądem. Z żądaniem takim może wystąpić każde z małżonków. W razie śmierci jednego z małżonków, z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym mogą wystąpić jego spadkobiercy, ale tylko w wypadku, gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji, przy czym bez znaczenia jest, czy zmarł on przed czy po prawomocnym zakończeniu.
Zasadniczo ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym można żądać w postępowaniu o podział tego majątku. W razie sporu w tym przedmiocie sąd może wydać postanowienie wstępne. Niedopuszczalne jest zgłoszenie żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym dopiero w postępowaniu apelacyjnym – przed sądem drugiej instancji.
Zgodnie z regułą ciężaru przeprowadzenia dowodu (art. 6 Kodeksu cywilnego) ciężar wykazania istnienia przesłanek warunkujących ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym spoczywa na tym, kto zgłosił wniosek o ustalenie nierównych udziałów.
W praktyce sądowej nieczęsto dochodzi do ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, gdyż jest to wyjątek od zasady, zgodnie z którą udziały te mają być równe. Jednak w niektórych sytuacjach, przy istnieniu ważnych powodów oraz różnej skali przyczynieniu się małżonków do powstania majątku wspólnego, warto taki wniosek do sądu przedstawić.
Adwokat Karol Trzaska
Autorka kazusu Katarzyna Koć
]]>Wyciąg z ustawy
Art. 43 § 1. Oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym.
§ 2. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku.
§ 3. Przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
Zgodnie z brzmieniem art. 52 k.r.o z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez Sąd rozdzielności majątkowej. W oparciu zaś o art. 47 § 1 kro małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć lub ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków (umowa majątkowa).
Ponadto ustrój rozdzielności majątkowej powstaje ex lege, niezależnie od woli małżonków, w następujących sytuacjach: w razie ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków (zarówno ubezwłasnowolnienia całkowitego jak również częściowego) lub ogłoszenia upadłości (art. 53 § 1 kro), orzeczenia separacji (art. 54 § 1 kro). Wspólność majątkowa ustaje także wskutek rozwodu i śmierci jednego z małżonków, ponieważ wówczas ustaje małżeństwo traktowane jako prawnie uznany związek mężczyzny i kobiety.
Rozdzielność majątkową można zatem ustanowić na dwa sposoby, tj. sporządzić umowę w formie aktu notarialnego u notariusza bądź wystąpić z pozwem o ustanowienie rozdzielności majątkowej przez sąd rejonowy. W pierwszym z przypadków oboje małżonkowie muszą stawić się przed notariuszem i dobrowolnie podpisać tzw. intercyzę – jest to sposób mniej czasochłonny, ale jednak tylko dla tych, którzy dobrowolnie wyrażają zgodę na takie rozwiązanie. Niekiedy jednak to sąd musi rozstrzygnąć, czy małżonkowie w dalszym ciągu mają trwać w ustawowej wspólności, czy z ważnych powodów należy orzec o zmianie ustroju majątkowego.
Kierując pozew do sądu rejonowego o ustanowienie rozdzielności majątkowej należy mieć na uwadze to, że sprawy z art. 52 k.r.o. są sprawami majątkowymi i dlatego wymienione w tym przepisie ważne powody także powinny mieć charakter majątkowy. „(…) Jako ważne powody wskazuje się między innymi: trwonienie przez jednego małżonka wspólnego majątku (hulaszczy tryb życia, alkoholizm, rażąco niegospodarne postępowanie), zaciąganie długów, które mogą być egzekwowane z majątku wspólnego, nieprzyczynianie się do powiększenia majątku wspólnego przez uchylanie się od pracy, zatrzymanie majątku wspólnego dla siebie, niedopuszczanie drugiego współmałżonka do korzystania z niego, separacja faktyczna, która uniemożliwia współdziałanie małżonków w zarządzie majątkiem wspólnym” [Komentarz do art. 52 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz.U.64.9.59), [w:] M. Olczyk, Komentarz do ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw].
Kolejną kwestią jaka wiąże się z ustanowieniem rozdzielności majątkowej przez sąd jest data, z jaką ma zostać rozdzielność orzeczona. Zgodnie z art. 52 § 2 k.r.o. rozdzielność majątkowa powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, który ją ustanawia, tj. chodzi o dzień wydania wyroku. W wyjątkowych wypadkach Sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeśli małżonkowie żyli w rozłączeniu. Przykładem może być tu wieloletnie mieszkanie i życie z dala od siebie (tzw. separacja faktyczna). Nawiązując do separacji faktycznej małżonków, musi się ona z kolei cechować brakiem możliwości współdziałania w zarządzie tym co małżonkowie posiadają wspólnie, aby rozważać orzeczenie rozdzielności z datą wsteczną. W orzecznictwie Sądu Najwyższego akcentuje się także z naciskiem, że przy ustalaniu wcześniejszej daty sąd powinien brać pod uwagę nie tylko interesy małżonków, ale także wierzycieli, gdyż zdarza się, że małżonkowie wnosząc o rozdzielność majątkową z datą wsteczną chcą ochronić swój majątek przed egzekucją.
Przykładem sytuacji warunkującej ustanowienie ustroju rozdzielności majątkowej z datą wsteczną jest np. opuszczenie przez jednego z małżonków rodziny, udanie się za granicę i nieutrzymywanie żadnych relacji z drugim małżonkiem, tj. brak wykazywania zainteresowania życiem osobistym i sytuacją materialną pozostałego na miejscu małżonka. Jeśli taka sytuacja trwa nieprzerwanie przez np. kilka lat, to wówczas niewątpliwym pozostaje, że żądanie ustanowienia rozdzielności majątkowej z datą wsteczną jest zasadne.
Istotnym jest, że orzeczenie separacji bądź rozwodu z mocy ustawy powoduje rozdzielność majątkową małżonków od chwili uprawomocnienia się orzeczenia. W orzecznictwie dopuszczalne uznaje się jednak przypadki zniesienia małżeńskiej wspólności majątkowej z datą wsteczną po uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego, jeżeli powództwo o ustanowienie rozdzielności majątkowej zostało wytoczone przed tą datą. Nie jest natomiast możliwe po ogłoszeniu upadłości małżonka ustanowienie rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż data ogłoszenia upadłości (art. 125 ust. 2 Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U.09.175.1361).
Ponadto należy podkreślić, że sprawy o ustanowienie rozdzielności majątkowej podlegają rozpoznaniu przez sądy rejonowe bez względu na wartość przedmiotu sporu w trybie postępowania odrębnego.
Jak wynika z powyższego, małżonek może wnosić o orzeczenie rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą, w tym z datą wcześniejszą niż złożenie pozwu. Należy jednak pamiętać, że niezbędne jest tu uzasadnienie. Nie mogą to być tylko przypuszczenia, bowiem nawet fakt, ze drugi małżonek zgodzi się z żądaniem pozwu, nie zwalnia sądu z obowiązku ustalenia „ważnych powodów” zniesienia wspólności ustawowej i zbadania czy istniały takie powody w dacie przyjętej w pozwie, mającej wyznaczać „wsteczny” termin ustanowienia rozdzielności majątkowej. W praktyce orzeczenia takie wydawane są rzadko i tylko w wyjątkowych przypadkach, ale są możliwe.