Krzysztof Izdebski: Sami się często zastanawiamy dlaczego informacje jawne z mocy prawa są tak często ukrywane , a urzędnicy tracą czas i energię na tworzenie sztucznych przeszkód aby ich nie udostępniać.
Jawność postępowania działa przecież na korzyść władzy. Niekiedy zdarza się, że złe praktyki biorą się z niewiedzy- ustawa funkcjonuje gdzieś obok, a przeciętny pracownik działu ewidencji, czy gospodarki gruntami nie zdaje sobie sprawy, że nie może odmówić dostępu do danych i dokumentów, które gromadzi. Czasami praca urzędu jest źle zorganizowana i brakuje tam osoby do udzielania informacji. Najczęściej jednak odmowa jest świadomym, przemyślanym działaniem urzędu i nie pomagają tu nawet prawomocne wyroki sądów. Tak dzieje się zarówno na szczeblu centralnym, jak i w przypadku lokalnych władz samorządowych.
Przykłady? Oto prezydent dużego miasta, prawnik, odmawia mieszkańcom budynków komunalnych ujawnienia kwot nadpłaconego czynszu, mimo że zobowiązuje go do tego wyrok sądu okręgowego.
Wójt małej gminy nie chce podać ceny zakupu komputerów zasłaniając się tajemnicą przedsiębiorcy, który je sprzedał.
Radca prawny urzędu gminy odmawia lokalnemu dziennikarzowi prawa nagrywania sesji rady motywując to tym, że Konstytucja jest przepisem martwym i nikt go właściwie nie przestrzega.
Absurdalność takich i podobnych wydarzeń powoduje, że mamy pełne ręce roboty.
Jaka jest wasza rola?
Pomysł na powołanie Centrum zrodził się w 2006 roku, kiedy zauważono, że ustawa o dostępie do informacji nie działa jak należy. Powstaliśmy w ramach Stowarzyszenia Liderów Lokalnych Grup Obywatelskich, które jest organizacją strażniczą patrzącą władzy na ręce, monitorującą wydatki publiczne, pilnującą jawności działań. Dostęp do informacji jest tu podstawowym narzędziem pracy. Naszą misją jest zmienianie instytucji publicznych na otwarte, przejrzyste i przestrzegające prawa.
Jak pracujecie?
Prowadzimy stronę internetową www.informacjapubliczna.org.pl, na której w sposób przystępny objaśniamy podstawowe pojęcia prawne, doradzamy w rozwiązywaniu konkretnych problemów i publikujemy orzeczenia sądów.
Organizujemy szkolenia popularyzujące wiedzę o prawie do informacji.
Jako prawnicy prowadzimy też sprawy sądowe we własnym imieniu, lub przystępujemy do konkretnego postępowania, gdy trzeba kogoś wesprzeć.
Czy uważacie, że władzę można „ wyćwiczyć” w rzetelnym udostępnianiu informacji?
Zauważamy, że tam, gdzie obywatele są świadomi swoich praw i aktywni w zadawaniu pytań poprawia się jakość informowania. Urzędy starają się wyczerpująco prowadzić i uzupełniać internetowe biuletyny informacyjne tak, by mieszkańcy nie mieli powodu występować o dodatkowe informacje. Coraz rzadziej zdarza się, by żądano dodatkowych opłat, lub podawania powodów dla których o coś pytamy.
Czy sami także występujecie o informacje publiczne?
Karol Mojkowski: Ostatnio wysłaliśmy do ponad trzystu gmin w Polsce zapytanie o to, jak wygląda na ich terenie gospodarowanie tak zwanym funduszem sołeckim. Tylko połowa gmin odpowiedziała, z czego mniej niż 50 udzieliło konkretnych informacji. Pozostałe z tych 150 prowadzą z nami ożywioną korespondencję( 800 maili) dopytując, czy to na pewno chodzi o nich, albo po co nam te informacje. Niektóre urzędy proszone o dane w formie elektronicznej przysyłają nam stosy wydrukowanych, opieczętowanych i podpisanych dokumentów, co zajmuje na pewno mnóstwo czasu. Często występując o informacje jawne z mocy prawa wyczuwamy po drugiej stronie podejrzliwość, niechęć, czasami wrogość. Nasza chęć pomocy odczytywana jest zwykle jak kolejna kontrola. Tymczasem my nie kontrolujemy, nasze pytania służą usprawnieniu działań urzędów. Robimy to bezpłatnie, podczas gdy te same instytucje płacą spore pieniądze za różne ewaluacje i audyty swoich działań.
A czy promujecie dobre praktyki urzędów, które rzetelnie realizują ustawę?
Od dwóch lat prowadzimy konkurs, w którym nagradzamy instytucje publiczne za przestrzegania procedur w udostępnianiu informacji, za właściwe prowadzenie internetowych Biuletynów Informacji Publicznej, a także za wychodzenie z informacją poza przestrzeń urzędów. To mogą być rzeczy wydawałoby się błahe. I tak na przykład w głosowaniu internautów nagrodzony został sołtys małej miejscowości, który wpadł na pomysł powiadamiania mieszkańców o zebraniach wiejskich i innych ważnych wydarzeniach za pomocą sms-ów.
Burmistrz jednego z miast przeniósł wszystkie najczęściej odwiedzane wydziały urzędu na parter i utworzył tam centrum obsługi mieszkańców. Inny na stronie internetowej odpowiada na bieżąco na wszystkie zapytania mieszkańców, a jeszcze inny utworzył sprawnie działającą elektroniczną wyszukiwarkę informacji o miejscach pochówków na cmentarzach komunalnych.
Takie przykłady pokazują, że ważne są nie tylko uregulowania prawne, ale też dobra wola ludzi wewnątrz instytucji oraz zainteresowanie i nacisk obywateli.
Dziękuję za rozmowę
Marianna Pszczółkowska
Prawo do informacji jest prawem człowieka. Podobnie jak prawo do życia czy sprawiedliwego sądu. Należy się każdemu człowiekowi. Jest niezbędne do zachowania kontroli przez obywateli nad demokratyczną władzą. Dzięki niemu, możemy wiedzieć na co są wydawane nasze (publiczne) pieniądze.
Zagwarantowanie prawne, że informację otrzymuje każdy i bezzwłocznie miało więc swoje uzasadnienie. Jednak z mojego doświadczenia z dostępem do informacji nie jest tak kolorowo, jakby się to mogło wydawać. Część wniosków pozostaje bez odpowiedzi, niektórych informacji nie udaje się otrzymać. Odpowiedzi są wymijające, niekonkretne. Nie mówiąc już o bezzwłocznym udostępnianiu – tu 14 dniowy termin niestety jest regułą. I niestety – są tu równi i równiejsi – niektórzy urzędnicy uzależniają termin realizacji wniosku od tego, kto go składa.
W niektórych urzędach nie ma problemu – na mailowy wniosek otrzymuję w terminie zeskanowane dokumenty. W innych wniosków e-mailowych się nie rozpatruje. Ale są też i takie, które nie odpowiadają na wnioski pisemne. W takiej sytuacji trzeba składać skargę na bezczynność do wojewódzkiego sądu administracyjnego. W efekcie działanie robi się bardziej skomplikowane i mniej dostępne dla „przeciętnego” obywatela i „przeciętnej” obywatelki.
Ostatnio coraz częściej się spotykam, nieudostępnianiem informacji ze względu na ustawę o ochronie danych osobowych. Trzeba jednak mieć świadomość, że współpracując z jednostkami, które obracają publicznymi pieniędzmi musimy się liczyć z mniejszą ochroną prywatności. Kupując działkę od gminy nie ukryjemy wartości transakcji. Składając kosztorysy w przetargu nie zastrzeżemy zaproponowanych cen. Wnioskując o umorzenie podatku od nieruchomości będziemy na liście osób, którym umorzenie zostało udzielone. Głośna jest ostatnio sprawa warszawskiego Ratusza, który mimo prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie nadal nie chce podać z kim w 2009 roku zawierał umowy-zlecenia.
Władze muszą się liczyć, że w każdej sytuacji utrudniania dostępu do informacji pozostawiają cień wątpliwości, dlaczego tak się dzieje? Czy jest coś do ukrycia, o czym lepiej żeby obywatele nie wiedzieli? Takie działanie na pewno ni buduje zaufania do urzędów…
Tymczasem ustawa z 6 września 2001roku o dostępie do informacji publicznej ( nazywana dalej Ustawą) mówi wprost, że każda informacja o sprawach publicznych stanowi informację publiczną. Znaczy to, że możemy pytać o wszystkie działania urzędów począwszy od spraw organizacyjnych i sposób załatwiania spraw po na przykład umowy notarialne zawierane przez urzędy, rachunki do umów cywilnoprawnych i informacje o wyjazdach służbowych urzędników.
Artykuł 61 ust. 1 Konstytucji RP stanowi, że każdy obywatel ma prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Prawo to obejmuje również uzyskiwanie informacji o działalności organów samorządu gospodarczego i zawodowego, a także innych osób oraz jednostek organizacyjnych w zakresie, w jakim wykonują one zadania władzy publicznej i gospodarują mieniem komunalnym lub majątkiem Skarbu Państwa.
W świetle art. 61 ust. 2 Konstytucji RP prawo do uzyskiwania informacji obejmuje dostęp do dokumentów oraz wstęp na posiedzenia kolegialnych organów władzy publicznej pochodzących z powszechnych wyborów, z możliwością rejestracji dźwięku lub obrazu.
Możemy więc bez zaproszenia przyglądać się i przysłuchiwać na przykład posiedzeniom rady gminy i jej wszystkich komisji. Obowiązkiem organu władzy publicznej jest wtedy zapewnienie nam odpowiednich warunków lokalowych i technicznych umożliwiających uczestnictwo w posiedzeniach. Jeśli obrady dotyczą spraw istotnych dla społeczności lokalnej powinny być transmitowane przez radio, telewizję regionalną, lub w Internecie. Protokoły z posiedzeń organów kolegialnych powinny być udostępniane w biuletynach informacji publicznej.
Kto może żądać informacji publicznej
Prawo dostępu do informacji publicznej przysługuje każdemu, a więc zwykłym obywatelom, stowarzyszeniom i innym instytucjom i nie trzeba w jakikolwiek sposób uzasadniać dlaczego interesuje nas konkretna informacja, ani co ze zdobytą wiedzą zamierzamy zrobić (art.2 ust.2 Ustawy).
Jeżeli instytucja, która ma obowiązek udostępnienia informacji publicznej żąda uzasadnienia przez nas wniosku o dostępie do informacji, to łamie ona prawo. Urzędnicy często odmawiają udzielenia informacji twierdząc, że nie jesteśmy stroną postępowania. Nie ma to żadnego znaczenia. Występując o informację publiczną nie musimy być stroną żadnego postępowania.
Ograniczenia w dostępie do informacji
Art. 61 ust. 3 Konstytucji RP przewiduje możliwość ograniczenia prawa do uzyskania informacji publicznej wyłącznie ze względu na ochronę wolności i praw innych osób i podmiotów gospodarczych oraz ochronę porządku publicznego, bezpieczeństwa lub ważnego interesu gospodarczego państwa.
Jak wynika z art. 5 Ustawy, prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu w zakresie i na zasadach określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych tajemnic ustawowo chronionych.
Ochronie podlegają też dane osobowe i prywatność osób fizycznych- nie dotyczy to informacji o osobach pełniących funkcje publiczne. Istotnym jest, że osoby fizyczne mogą zrezygnować z przysługującej im ochrony. Chronione są też tajemnice przedsiębiorców- chyba że sami godzą się na ich ujawnienie (art. 5 ust. 2 Ustawy).
Ustawą nowelizującą z dnia 16 września 2011 roku, obowiązującą od dnia 29 grudnia 2011 roku, dodano do wymienionych ograniczeń – ograniczenie prawa do informacji publicznej „ze względu na ochronę ważnego interesu gospodarczego państwa w zakresie i w czasie, w jakim udostępnienie informacji: osłabiłoby zdolność negocjacyjną Skarbu Państwa w procesie gospodarowania jego mieniem albo zdolność negocjacyjną Rzeczypospolitej Polskiej w procesie zawierania umowy międzynarodowej lub podejmowania decyzji przez Radę Europejską lub Radę Unii Europejskiej albo utrudniłoby w sposób istotny ochronę interesów majątkowych Rzeczypospolitej Polskiej lub Skarbu Państwa w postępowaniu przed sądem, trybunałem lub innym organem orzekającym” (art. 5 ust. 1a Ustawy). W rezultacie powyższego czasowo wyłączono np. dostęp do analiz, opinii, ekspertyz itp., które są zamawiane przez organy władzy publicznej w czasie procesów prywatyzacyjnych, lub w toku postępowań sądowych, w których podmioty te są stronami.
Kto ma obowiązek udzielić nam informacji
Do udostępniania informacji publicznej zobowiązane są nie tylko organy władzy publicznej, ale też inne „podmioty wykonujące zadania publiczne”, a więc na przykład podmioty reprezentujące Skarb Państwa, państwowe osoby prawne, lub osoby prawne samorządu terytorialnego.
Kolejną grupą zobowiązaną do udostępniania informacji publicznej są fundacje, stowarzyszenia czy przedsiębiorstwa, w zakresie, w jakim korzystają z funduszy publicznych.
Organami władzy publicznej są też sądy i trybunały, ale tu duża część informacji publicznej może zostać z różnych względów nieudostępniona- na przykład dane z toczących się postępowań karnych, których tryb udostępniania określa ustawa kodeks postępowania karnego.
Ustawę stosuje się również do partii politycznych i związków zawodowych, nie dotyczy ona jednak Sejmu i Senatu. Sposób dostępu do informacji będących w posiadaniu obu tych izb określają oddzielne regulaminy, tj. Regulamin Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej i Regulamin Senatu.
Jak zapoznać się z informacją publiczną
Podstawową formą udostępnienia informacji publicznej jest jej ogłoszenie na stronie internetowej w Biuletynie Informacji Publicznej danej instytucji.
Niektóre informacje są też umieszczane w miejscach ogólnodostępnych, zazwyczaj na tablicach ogłoszeń w urzędzie.
Jeśli i tam nie znajdziemy interesującej nas informacji, to możemy złożyć wniosek o jej udostępnienie.
Wniosek o informację publiczną
Art.10 ust.2 Ustawy zaleca, aby informacja publiczna, która może być niezwłocznie udostępniona, była udostępniana w formie ustnej, lub pisemnej bez składania pisemnego wniosku. Gdy informacja może być udzielona” od ręki”, na przykład dokumenty, o które prosimy leżą na biurku urzędnika wtedy wystarczy wniosek ustny. Informację możemy też uzyskać przez telefon.
W praktyce wykonanie wniosku ustnego zależy od podmiotu, do którego się zwracamy.
We wniosku zarówno ustnym jak pisemnym powinniśmy sprecyzować co chcemy wiedzieć, czego dokładnie żądana informacja ma dotyczyć.
Określamy też sposób i formę udostępnienia informacji, to znaczy, czy chcemy ją dostać w formie elektronicznej, czy papierowej i w jakiej liczbie kopii.
Nie ma żadnego obowiązującego formularza wniosku, ale wiele urzędów proponuje swoje własne. Nie musimy z nich korzystać, możemy nasz wniosek napisać sami.
W niektórych gotowych wnioskach pojawiają się rubryki z miejscem na wpisanie numerów PESEL i NIP, a na końcu zawarta jest klauzula o przetwarzaniu danych osobowych. Podmiot udzielający informacji nie może żądać od nas tych danych, więc wypełnianie wymienionych rubryk nie jest konieczne.
Nie musimy też podpisywać składanego wniosku imieniem i nazwiskiem.
Tylko w przypadku ograniczenia dostępu do informacji publicznej urząd ma prawo prosić nas o dane osobowe niezbędne do wydania decyzji o odmowie udostępnienia.
Wniosek o udzielenie informacji publicznej jest bezpłatny. Instytucje mogą żądać opłat za dodatkowe koszty związane ze wskazanym we wniosku sposobem udostępnienia, a więc na przykład za koszty wytworzenia dużej liczby kopii dokumenów.
Co się dzieje dalej z wnioskiem
Wniosek uznaje się za przyjęty z dniem złożenia go w odpowiedniej instytucji. Od tego momentu liczy się termin 14 dni kalendarzowych, w czasie którego, zgodnie z przepisami Ustawy, powinniśmy dostać odpowiedź (art. 13 ust. 1 Ustawy)
W wyjątkowych przypadkach termin udostępnienia informacji publicznej może zostać przedłużony do dwóch miesięcy od dnia złożenia wniosku, o czym powinniśmy zostać powiadomieni w terminie 14 dni od daty złożenia.
Jeśli nie dostaliśmy odpowiedzi na wniosek w przewidzianym terminie możemy złożyć skargę na bezczynność urzędu do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.
Sankcje za nieudzielenie informacji
Art.23 Ustawy mówi, że: ”Kto wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi, nie udostępnia informacji publicznej, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.” Przedmiotowa odpowiedzialność ma zatem postać odpowiedzialności karnej za występek.